Srbija: Prirodne osobenosti

Planine

Guste prirodne šume, čista planinska jezera (zvana ''gorske oči'') i reke, planinska trestišta, livade i pašnjaci tipične su za gorske predele Srbije. Glavna delatnost ovdašnjeg stanovništva, osobito onog koje živi na većim nadmorskim visinama, je uzgajanje stoke, pre svega ovaca, koza i goveda. U nižim krajevima postoje dobri uslovi za gajenje krompira, kukuruza, kupusa, raži i voćaka, uglavnom šljiva i vinove loze.

Moravska dolina deli planine Srbije na dve različite zone – zapadnu i istočnu. Planine zapadne Srbije koje pripadaju Dinarskom planinskom sistemu i uopšteno gledano su više i imaju hladniju i vlažniju klimu. Njihovi najviši delovi ostaju pokriveni snegom i do osam meseci godišnje. Četinarske šume smrče (Picea alba) i borova kao i listopadne bukove šume su tipičan oblik vegetacije u njima. Najznačajnije od ovih planina su Tara, Kopaonik, Šara, Zlatar, Zlatibor, Golija i Prokletije. Zahvaljujući gorenavedenim uslovima one su sve i poznati centri zimskog turizma. Planine istočne Srbije su dosta toplije, sunčanije i suvlje sa klimom i vegetacijom koja liči na sredozemnu. Biljni svet odlikuju šume kserotermnih hrastova u nižim predelima i mezofilne bukove šume na većim visinama. Najvažnije među gorama istočne Srbije su Stara Planina, Suva Planina i Homoljske planine. Mnoge od ovih planina zaštićene su kao nacionalni parkovi i zone posebne zaštite.

Ravnice

Obradive površine, stepe i suve livade, plavine, močvare, kanali, mrtvaje i jezera okruženi trskom i vrbama, usamljene niske gore pokrivene gustom šumom i vinogradima, sve ovo su odlike ravnica Srbije. Ubedljivo najveća među njima je Panonska koja se skoro u potpunosti prostire severno od Save i Dunava, na području Vojvodine. Osim nekih manjih delova koji su ostali divlji, skoro celokupno ravničarsko područje je pretvoreno u obradivo zemljište na kojem se uglavnom gaji žito, kukuruz, šećerna repa i soja. Na zatalasanim područjima i obroncima planina glavna kultura je vinova loza od koje se dobijjau vrhunska vina. U Panonskoj ravnici postoje samo dve planine, nekadašnja ostrva u Panonskom moru, Fruška Gora i Vršačke planine. Klima je ovde izrazito kontinentalna: vrlo topla i suva leta a hladne i vetrovite zime. Prvobitno je ravnicu pokrivala šumo-stepa ali je danas njen jedini ostatak Deliblatska peščara. To je složen mozaik šuma i stepa, sa ponekom pravom peščanom dinom koja se polako izmešta.

Nacionalni parkovi

U Srbiji postoji pet nacionalnih parkova. To su planine Fruška Gora, Tara, Šar-planina i Kopaonik i Đerdapska klisura. Tu su i 31 oblast posebne zaštite kojima će se uskoro pridružiti još toliki broj novih. Pristup svim nacionalnim parkovima je slobodan. Njihov režim rada omogućava ljudima da žive unutar njihovih granica i nastave sa svojim tradicionalnim načinom života u skladu sa prirodom. Gost može izabrati između smeštaja u hotelu ili u privatnim domaćinstvima u nekom od živopisnih sela koja se nalaze u samom nacionalnom parku.

Šume

Sve do kraja XVII veka Srbija je bila zemlja neiskvarene prirode pre svega zahvaljujući malom broju stanovnika koji je u zemlji ostao nakon ratova sa Turcima. Više od 90 posto njene površine bilo je pokriveno listopadnim šumama hrasta ili bukve. Iz tog vremena potiče i naziv središnje brdovite oblasti Šumadije. U poslednja tri veka veći deo tih šuma je iskrčen da bi se dobile obradive površine tako da danas šume pokrivaju samo 27 % teritorije Srbije i to uglavnom u planinskim predelima. Najčešće vrste drveća su bukva, zatim hrast sa svojih deset vrsta (najzastupljeniji su sladun i cer, topole, smrča, beli i crni bor). Hrastove šume su karakteristične za nizije i brda, dok bukva raste po planinama. Četinarske šume rastu na većim nadmorskim visinama i ima ih uglavnom po zapadnoj Srbiji. Po nacionalnim parkovima mogu se sresti retke ili endemične vrste drveća poput koprivić (u Đerdapu), prirodne orahove sastojine (Đerdap), Pančićeva omorika (Tara), munika i molika (Šara), crni cer (Šara) i mečja leska (Đerdap).

Životinjski svet

Šume i planine Srbije imaju izuzetne uslove za život mnogih vrsta životinja i ptica. Mnoge od životinja koje ovde žive odavno su postale retke, ugrožene ili su pak potpuno nestale iz najvećeg dela Evrope. Vukovi su u Srbiji uobičajena pojava. Mrki medved se može naći u nacionalnim parkovima a najveća populacija živi na planini Tari. Ris je danas sveden na samo nekoliko oblasti koje su pod strogom zaštitom a najveća zajednica ovih divljih mačaka živi u Đerdapskoj klisuri. Na Suvoj planini još uvek postoje krda divljih konja. Šakali su uobičajeni, posebno po istočnoj Srbiji. Veprovi, srne i zečevi su takođe vrlo rasprostranjeni. Jelen je rasprostranjen po starim nizijskim lužnjakovim šumama u Vojvodini.

Jezera i bare

Pošto ima toplu i vruću klimu Srbija nema mnogo jezera. Velika jezera su skoro sva veštačka, stvorena podizanjem brana radi dobijanja električne energije. Najveće među njima je Đerdapsko jezero dobijeno podizanjem toka Dunava. Jedno od zanimljivijih je Vlasinsko jezero kod Surdulice nastalo pregrađivanjem planinskog potoka koji je nekada plavio takozvano Vlasinsko blato. Jezero je čuveno po svojim plutajućim trestnim ostrivima na kojima uspevaju jedinstvene biljke. Većina prirodnih jezera Srbije nalazi se u Panonskoj niziji, posebno u Vojvodini. Najvažnija među njima su Obedska bara kraj reke Save i Carska bara između reka Begeja i Tamiša. Močvara Zasavica kod Šapca je ustvari vrlo spori vodotok, toliko spor da je većina smatra izduženom barom. Bogata je pticama i ribom i jedno je od retkih staništa Evrope u kojem se još može naći ugrožena crnka. Od pre nekoliko godina u Zasavicu je vraćena grupa dabrova koja se ovde lepo snašla. I Ludaško jezero pored Subotice je vrlo važno gnezdilište. Po barama i jezerima Srbije živi i gnezdi se preko dvestotine vrsta ptica te su one skoro sve pod zaštitom zakona. U turističkoj ponudi ovih rezervata su posmatranje ptica, plovidba čamcima i sportski ribolov.

Reke

Najduža reka koja teče samo kroz Srbiju je Morava. Njena dolina ima vrlo bogato tlo te spada među najgušće naseljene oblasti Srbije. Ostale velike reke koje protiču kroz Srbiju su Dunav, Sava, Tisa, Tamiš, Drina i Ibar. Dunav, druga po veličini reka Evrope, vrlo je važan plovni pravac koji spaja Srbiju sa Srednjom Evropom i Crnim Morem. U rekama Srbije živi 94 vrste ribe, a od tog broja 74 indigenous vrste žive samo u Dunavu i njegovom slivu, što ovu reku čini najbogatijom po broju ribljih vrsta u Evropi. Većina ribljih vrsta Srbije su u ostatku Evrope retke ili ugrožene. Dobar deo velikih reka Srbije je vrlo izložen zagađenju ali je većina planinskih rečica i potoka još uvek potpuno čisto. Među njima izdvajamo one veće – Drinu, Uvac, Mileševku, Pek kao i ravničarske Bosut, Spačvu i Studvu.

Reka Tisa, jedinstveni habitat mađu velikim rekama Srbije, teško je postradala 2002. kada se u nju izlio otpad iz jednog rumunskog rudnika, ali se reka zapanjujuće brzo oporavila te se u njoj ponovo mogu videti vidre, vodene ptice i mnoge ugrožene vrste riba.

Kanjoni Drine, Uvca i Mileševke zaštićeni su kao staništa Pančićeve omorike, beloglavog supa i ostalih ugroženih vrsta. Šume u močvarnom zemljištu oko Bosuta takođe su zaštićene zbog bogatstva biljnog o životinjsog sveta.

Pećine i klisure

Kameniti limestone krajolik Srbije izuzetno je bogat kraškim elementima, posebno pećinama i klisurama. Neke od pećina poput Resavske, Rajkove, Ceremošnje ili Zlotske postale su turističke atrakcije. Kanjoni i klisure pojavljuju se u toku skoro svake planinske reke a najbolje znani su oni reke Drine, Dunava (Đerdap), Ibra, Uvca, Mileševke, Zapadne Morave (Ovčarsko-kablarska klisura)... Tokom poslednjeg ledenog doba one su postale utočišta za mnoge termofilne biljne vrste koje se i danas u njima mogu videti: orah, pitomi kesten, medunac...