Kolika će sve imovina biti vraćena crkvama

Crkvama i verskim zajednicama u Srbiji biće vraćena oduzeta imovina, a ako je to neizvodljivo, država će je nadoknaditi odgovarajućom imovinom ili će platiti novčano, odnosno obveznicama, propisuje Zakon o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama koji je Skupština Srbije jednoglasno usvojila u četvrtak.

Primenom Zakon od 1. oktobra ove godine počinje proces denacionalizacije u Srbiji, a crkve i verske zajednice mogu do 30. septembra da podnose zahteve za vraćanje imovine. Komisija Vlade Srbije za popis crkvene imovine u Srbiji sačinila je izveštaj, ali on još uvek nije usvojen, saznaje „Dnevnik” u Republičkom ministarstvu vera. Ipak, očekuje se da predsednica ove Komisije Slavica Radomirović već u ponedeljak podnese izveštaj i da on nakon toga bude dostupan javnosti.

Inače, dug je spisak onoga što je posle 1948. oduzeto crkvama: pašnjaci, njive, voćnjaci, livade, šume, zgrade, putevi, čak i jedno groblje. Prema računici, crkvama i manastirima su tada oduzeta 2.827 poseda površine 170.000 hektara. Crkvena imovina bila je treća po veličini udela u formiranju Fonda agrarne reforme i kolonizacije u FNRJ. Po prirodi stvari, najviše poseda SPC oduzeto je u Srbiji i Crnoj Gori, Katoličke crkve u Sloveniji i Hrvatskoj, dok je u Bosni i Hercegovini jednako oduzimana imovina SPC, Katoličke crkve i Islamske vjerske zajednice.

Poznavaoci prilika tvrde da je agrarnom reformom najviše pogođena Srpska pravoslavna crkva. Zbirni podaci govore da je SPC-u ukupno oduzeto 70.000 hektara plodne zemlje i šuma i ravno 1.181 zgrada. Samo 27 manastira s područja Žičke eparhije «potražuje» od države 4.793 hektara zemlje i 12 stanova. Manastiru Žiča država je oduzela i veliki ribnjak i predala ga opštinskoj organizaciji ribolovaca Kraljeva.

Prema dostupnim podacima, na drugom mestu po oduzetoj imovini je Katolička crkva, od koje je na teritoriji Srbije i Crne Gore oduzet 841 posed površine 57.000 hektara.
U oduzimanju imovine najviše su oštećeni manastiri. Na primerima Pećke patrijaršije i manastira Dečani može se jasno videti kakva je nepravda ovim srednjovekovnim manastirima učinjena oduzimanjem zemlje. Pećkoj patrijaršiji je, na primer, posle prve agrarne reforme, od 900 hektara zemljišta ostalo oko 60.

Na svu tu muku, Albanci su od preostalih 60 hektara uzurpirali 55, tako da je sada monahinjama ostalo da obrađuju samo pet hektara, koji se nalaze uz zidine manastira. Čak ni na tom malom prostoru ne mogu imanje da obrađuju zbog čestih upada albanskih ekstremista, pa moraju da rade isključivo uz pratnju KFOR-a, što im, nažalost, ne garantuje bezbednost. Na taj način Srbi ostaju bez svoje istorije, koja je starija i od nekih zemalja članica mirovnih snaga na Kosmetu.

U Titovo vreme, naravno, nije se smelo ni pomisliti a kamoli javno širiti inicijativa o vraćanju crkvama oduzete imovine. Jedini ozbiljniji pokušaj u Srbiji da se to ozvaniči i zakonom učinjen je 1991. Skupština Srbije je, naime, te godine izglasala jednu verziju zakona o vraćanju imovine crkvi, ali on nikada nije stupio na pravnu snagu, jer ga nije potpisao tadašnji predsednik Republike Srbije Slobodan Milošević.

Jedanaest godina kasnije, aprila 2002, ekspertska grupa Ministarstva pravde Republike Srbije, Udruženja pravnika Srbije i Dobrotvorne fondacije pravoslavnih hrišćana iz Švajcarske ponudila je nacrt zakona o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama, ali taj dokument nikada nije uvršćen u skupštinsku proceduru. Ipak, bilo je i nekih pokušaja vraćanja crkvene imovine na lokalnom nivou, a najdalje je otišla opština Srbobran, koja je prva u Vojvodini, početkom decembra 2004. pokrenula inicijativu za vraćanje oduzete imovine pravoslavnim crkvenim opštinama Srbobran, Turija i Nadalj, kao i Rimokatoličkoj crkvi u Srbobranu.