Za nauku – na dnu liste

Stručnjaci Svetske banke su u izveštaju za 2000. godinu, pored ostalog, zapisali: „Migracije preko državnih granica, kombinovane s odlivom mozgova iz zemalja u razvoju, biće jedna od glavnih snaga oblikovanja privredne panorame tokom 21. veka.“ Drugim rečima, iz manje razvijenih zemalja seli se svake godine veliki broj stručnjaka koji su upravo potrebni ovim zemljama. Oni odlaze u razvijene zemlje u kojima daju veliki doprinos njihovom naučnotehnološkom razvoju i time i povećavaju raskorak u privrednom razvoju između razvijenih i nerazvijenih područja.
Poznato je da se najviše ljudi seli u SAD. Više od 12 odsto ukupnog stanovništva ove zemlje je rođeno u inostranstvu. Sjedinjene Države su samo u periodu 2001–2004. godina primile 3.780.019 lica. Najviše ih je registrovano u 2001. godini – njih 1.064.318. Od toga, novodošlih je bilo 411.059, a broj onih koji su samo prilagodili svoj status, a već su se nalazili u toj zemlji, dostigao je 653.259 lica.

Zanimljiva je kvalifikaciona struktura onih koji traže utočište u „obećanoj zemlji”. U SAD je 2004. imigriralo 946.142 lica, od toga je 362.221 novodošlo. Zbog zapošljavanja, useljeničke vize je dobilo njih 156.330. Ono što je najvažnije, u grupi naučnih i stručnih zanimanja, osobito matematičkih, informatičkih i tehničkih nauka, bilo je njih 73.862, a u grupi menadžera i rukovodilaca firmi 31.689.

Kad je reč o građanima tadašnje SCG, u SAD se 2004. uselilo 3.330 lica. U grupi naučnih i stručnih zanimanja bilo je njih 205, a menadžera i rukovodilaca 75. Reč je, dabome, o gubitku za SCG samo u jednoj godini i u jednoj zemlji. Kad se u računicu uključe sve zemlje koje duže vreme privlače naše stručnjake, šteta je ogromna.

Kao i druge razvijene zemlje članice OECD-a, Sjedinjene Države privlače dobar deo visokokvalitetne radne snage. Međutim, unutar područja OECD-a samo su SAD, Australija, Kanada, Švajcarska, Španija, Švedska, Luksemburg i Norveška neto-dobitnici od migracije visokostručnih kadrova. Jer, unutar grupe razvijenih,  „odliv mozgova” je veoma dinamičan. Velika Britanija je, na primer, imala oko 700.000 iseljenih više nego što je bilo stručnjaka u toj zemlji iz drugih članica OECD-a. Slična je situacija s Nemačkom: broj iseljenih nemačkih stručnjaka premašio je broj stručnjaka iz OECD-a u toj zemlji za oko 500.000. Razlika između imigrirajućih i emigrirajućih iz SAD je, međutim, pozitivna, u korist stručnjaka imigranata, i dostiže 8,2 miliona.

Samo se po sebi razume šta zemlje prijema dobijaju apsorbovanjem najboljih stručnjaka iz zemalja emigracije. Srbija je, međutim, kao zemlja emigracije pogotovo u gubitku. Da li postoji kod najodgovornijih ljudi konsenzus o tome da treba nešto preduzeti kako bi se bar donekle ublažili negativni efekti migracija?

U odnosu na druge, Srbija znatno zaostaje po broju objavljenih radova u međunarodno priznatim časopisima. Prema izdvajanjima za istraživanja i razvoj, nalazimo se na samom dnu liste zemalja Evrope: u periodu između 2000. i 2004, odvajali smo od 0,1 do 0,41 odsto bruto-društvenog proizvoda. Izdvajanja privrede za istraživanja i razvoj ovde su zanemarljivo mala.

Direktor Instituta tehničkih nauka SANU dr Dragan Uskoković, u jednom napisu (2005), prema nivou ulaganja i rezultatima koje ostvaruju, grupisao je zemlje u nekoliko kategorija.

Prvo, to su najrazvijenije zemlje i one koje se najbrže razvijaju, a izdvajaju i u relativnom i apsolutnom iznosu najviše za istraživanja i razvoj (2–3,5 odsto bruto-društvenog proizvoda). One iz budžeta izdvajaju 0,6–1 odsto, odnosno 150–300 evra po stanovniku godišnje. Petnaest zemalja EU (koje značajno zaostaju za SAD i Japanom), pre poslednjeg proširenja sa deset novih članica, maja 2004, imale su više od 700 naučnih radova i 126 evropatenata na milion stanovnika godišnje, a izvoz proizvoda visokih tehnologija čini 19,7 odsto ukupnog izvoza.

Drugu kategoriju čine nove članice Evropske unije – Slovenija, Češka, Mađarska  i Estonija. One izdvajaju iz budžeta 0,4–0,7 odsto BDP-a, a ukupni iznosi su 40–150 evra po stanovniku i ostvaruju više od 330 naučnih publikacija i više od deset patenata godišnje na milion stanovnika. Slovenija svakako prednjači i po ulaganjima (1,57 procenata BDP-a, odnosno 148 evra po stanovniku) i po ostvarenim rezultatima, tako da je razumljiv naučni i tehnološki izlaz od 577 naučnih publikacija i 22 evropatenata (na milion stanovnika). Drugu grupaciju među novim članicama EU čine Poljska, Slovačka, Litvanija, Kipar i Letonija koje izdvajaju za istraživanja i razvoj 25–40 evra po stanovniku. One ostvaruju od 127 do 293 naučne publikacije, ali je njihov broj evropatenata simboličan;

Konačno, posebnu kategoriju zemalja čine one koje nisu još u EU – Rumunija, Bugarska i Turska – koje izdvajaju manje od 20 evra po stanovniku. 

Prema istoj metodologiji, ulaganja u naučna istraživanja u SCG u 2004. godini bila su ispod 10 evra po stanovniku.