Dževdet-beg i njegovi sinovi

Koliko je velika popularnost ovog pisca i kod nas, najbolje govori to što je Zovem se crveno već dugo najčitanija knjiga u Srbiji. Iako možda nema međužanrovsku širinu i onu vrstu pripovedačke zavodljivosti, po kojoj je Pamuk postao prepoznatljiv sa svojim kasnijim delima, Dževdet-beg i njegovi sinovi ipak pleni besprekornim talentom, upućuje na buduću veličinu pisca, koji nije imao ni trideset godina kad je napisao taj roman.

Tu je, kontroverznim javnim raspravama uvek sklon Pamuk, možda najviše svoj na svome.

Kroz tri generacije jedne bogate istambulske porodice, čija priča počinje sa početkom mladoturske revolucije 1908, a završava se u predvečerje vojnog puča 1971, on prati bolni proces nastajanja turske nacije, uspostavljanje sekularne države, raskid sa viševekovnom otomanskom zaostavštinom, proboj evropskih ideja i evropskog načina razmišljenja u Tursku, i sva ona tradicionalna i konzervativna opiranja, koje izaziva jedno takvo prožimanje Istoka i Zapada.

Dževdet-beg po kojem čitava ova porodična saga, monumentalna i epska kao kod Manovih Budenbrokova, i nosi ime, jasno je izgrađen lik koji obeležava prvu polovinu knjige, čiji životni put od sitnog trgovačkog špekulanta do bogatog vlasnika poslovne imperije, podseća na profil kakvog zapadnjačkog biznismena, samo što su uslovi turski, pa moramo uzeti u obzir da je taj put još trnovitiji.

Po mnogo čemu drugom, i sinovi Dževdet-bega slični su svojim zapadnjačkim kapitalističkim oponentima, jer i oni, troše pare koje su stekli rođenjem, polagano idu ka finansijskoj propasti, dok im se u isto vreme i duhovni život kruni nepouzdanim nadama i prolaznim ljudskim ideologijama.

Sve to Pamuk prati istančanom realističkom prozom, na gotovo naturalistički način, što naročito može da zasmeta, jer takav način pisanja poodavno je zastareo. A najmlađi Dževdet-begov sin Refik, koji je uistinu centralna figura romana, i oko kojeg Orhan Pamuk gradi svoja osnovna filozofska i društvena pitanja, kao da je lik posuđen iz romana Dostojevskog.

Refik ne žudi za slepom zaradom kao njegov otac i stariji brat Osman, poseduje široku društvenu samosvest, opterećen je ljubavlju prema čovečanstvu, kao ljubitelj zapadnoevropske umetnosti i strastveni sledbenik pesnika Helderlina, naivno sanja o preporodu turske nacije kroz kulturno uzdizanje, dok se svet oko njega i njegovih prijatelja polako ruši, ostavljajući ih u dubokom nespokoju i samoći.

Susrećući se sa Žan-Pol Sartrom u jednom pariskom kafeu, Refik ga pita: „Koji je smisao života msje Sartr“?.

Dževdet-beg i njegovi sinovi prepuni su junaka koji, kao kod Dostojevskog, svu svoju mogućnost za ličnom srećom, jeftino troše na ideološki zanos i pogubne društvene angažmane, ostavljajući iza sebe samo ruševine i razočarenje, svodeći svoj životni prostor i prostu činjenicu da su živi, jedinom srećnom okolnošću, ako sreća za čoveka uopšte postoji.